Co kryje lessowy cypel pod Ćmielowem? Krzczonowice odsłaniają neolityczną osadę.

Na niewielkim lessowym wzniesieniu w Krzczonowicach archeolodzy znaleźli ślady osady starszej od wielu znanych zabytków regionu o tysiące lat. Stanowisko 63, badane przez Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim, opowiada o ludziach, którzy żyli tu w czasach, gdy rozwijała się także osada górników z Krzemionek. 🏺

• Krzczonowice pokazują, jak wyglądało życie 4,5 tysiąca lat temu
• Osada kultury amfor kulistych zostawiła po sobie niezwykły ślad
• Narzędzia, kości i muszle opowiadają o codzienności mieszkańców

Krzczonowice pokazują, jak wyglądało życie 4,5 tysiąca lat temu

Stanowisko leży na Wyżynie Sandomierskiej, na krawędzi niewielkiej doliny. Zajmuje około 3 hektarów, a jego położenie na lessowym cyplu sprawiało, że przez wieki zachowywały się tu ślady dawnej działalności człowieka.

Pierwsze odkrycia miały przypadkowy charakter. Kilkadziesiąt lat temu natrafiono na grób skrzynkowy z popielnicami i brązową biżuterią, a także na kilka rzymskich denarów. Późniejsze badania powierzchniowe, prowadzone na przełomie lat 60. i 70. XX wieku oraz w 1997 roku, ujawniły zabytki związane między innymi z kulturą amfor kulistych i kulturą pomorską.

Najważniejszy etap prac przypadł na lata 2006-2011. Archeolodzy przebadali wykopaliskowo 7 arów, a badania geofizyczne objęły 3,5 hektara. Wykopaliska miały nie tylko przynieść nowe informacje, ale też zabezpieczyć obiekty zagrożone erozją i pracami polowymi. Łącznie odsłonięto 45 obiektów i pozyskano lub opisano 7637 zabytków ruchomych. Geofizyka pozwoliła wskazać ponad 100 kolejnych miejsc wymagających uwagi. 🔎

Osada kultury amfor kulistych zostawiła po sobie niezwykły ślad

Najciekawsza część historii Krzczonowic wiąże się z kulturą amfor kulistych. To właśnie ta społeczność eksploatowała również pole górnicze w Krzemionkach, dziś wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Na terenie osady odkryto liczne jamy o różnym przeznaczeniu. Najwięcej znalezisk przyniosły obiekty oznaczone numerami 3 i 5. Miały odpowiednio 100 i 140 centymetrów głębokości, a w ich wnętrzach znaleziono ceramikę, narzędzia krzemienne i kamienne oraz przedmioty z kości i poroża. Ślady po słupach wbitych w dna wskazują, że niektóre jamy były zadaszone, miały drabiny i służyły do prac produkcyjnych.

Szczególnie intrygujący okazał się obiekt nr 33. W jamie głębokiej na prawie 2 metry znajdował się pochówek krowy. Zwierzę przed złożeniem zostało poćwiartowane. To jeden z tych archeologicznych śladów, które nie dają się sprowadzić do zwykłej listy znalezisk - pokazują praktyki i sposób myślenia mieszkańców osady sprzed tysięcy lat.

W Krzczonowicach odkryto także około 1500 fragmentów naczyń, z których udało się zrekonstruować trzy, w tym jedną amforę. Ich powierzchnie zdobiły odciski stempelków i sznurów. Około 400 fragmentów glinianej polepy zachowało odciski drewnianych palików, słupów, dranicy i plecionki. Dzięki nim można odtworzyć sposób budowania neolitycznych domów - z drewna i gliny.

Narzędzia, kości i muszle opowiadają o codzienności mieszkańców

Około 300 odkrytych narzędzi krzemiennych służyło przede wszystkim w gospodarstwie domowym. Wśród nich znalazły się wiórowe i odłupkowe narzędzia retuszowane oraz kilka krzemiennych siekier. Wykonywano je z różnych surowców: krzemienia świeciechowskiego, czekoladowego, pasiastego, wołyńskiego kredowego i narzutowego. To pokazuje, że mieszkańcy osady mieli dostęp do wielu dobrej jakości materiałów.

W jamie nr 9 znaleziono depozyt półwytworów siekier i krzemiennego dłuta. Były to formy gotowe lub prawie gotowe, ale jeszcze nieoszlifowane. Wśród kamiennych przedmiotów znajdowały się również tłuki, rozcieracze, płyty szlifierskie i podkładki z piaskowca oraz skał narzutowych. 🪨

Archeolodzy przebadali także ponad 1500 kości zwierzęcych i fragmentów poroża. Część z nich to narzędzia - między innymi ostrza, dłuta i szydła - a część stanowiły pozostałości pożywienia. Odkryto kości bydła, czaszki kóz lub owiec oraz szczątki psa.

Ślimacze muszle pomogły z kolei odtworzyć dawny krajobraz. Obecność wstężyka austriackiego wskazuje, że pod koniec neolitu teren wokół osady był otwarty i przypominał środowisko stepowe. Rosły tu murawy kserotermiczne, na których wypasano zwierzęta.

Osada zajmowała prawdopodobnie około 1,5 hektara i była dużym, trwale zamieszkanym skupiskiem. Liczne, często przecinające się jamy świadczą o intensywnym użytkowaniu terenu. Datowanie termoluminescencyjne wskazuje, że mieszkańcy kultury amfor kulistych żyli tu około 2590-2300 lat przed Chrystusem, z możliwym marginesem błędu wynoszącym 250 lat. Krzczonowice stają się dzięki temu ważnym punktem na archeologicznej mapie regionu - blisko Krzemionek, ale z własną, bardzo konkretną opowieścią o domu, pracy, zwierzętach i codziennych narzędziach. 🏺

na podstawie: Muzeum Ostrowiec Świętokrzyski.