Tymf z 1664 roku pokazuje, jak ratowano gospodarkę kosztem królestwa

W Pałacu Wielopolskich czeka niepozorna moneta, za którą kryje się historia państwowego eksperymentu, inflacji i ucieczki człowieka obwinionego o gospodarcze nieszczęścia kraju. Tymf z kolekcji Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim przypomina, że pieniądz potrafi opowiadać o polityce znacznie dosadniej niż niejeden dokument. 🪙

• Tymf miał ratować skarb państwa, a przyniósł cenowy chaos
• „Dobry żart - tymfa wart” wyrósł z niechęci do reformy
• „Skarb utracony. Skarb odzyskany” pozwala przyjrzeć się monetarnemu skandalowi

Tymf miał ratować skarb państwa, a przyniósł cenowy chaos

Pomysł wybicia nowej monety pojawił się około 1663 roku, gdy Rzeczpospolita wciąż podnosiła się po potopie szwedzkim. W skarbie brakowało pieniędzy na zaległe żołdy, spłatę długów i odbudowę zniszczonego kraju. Andrzej Tymf, dzierżawca królewskich mennic, zaproponował więc rozwiązanie pozornie proste: monetę o wartości nominalnej 30 groszy, w której srebro warte było zaledwie 12 groszy.

Różnica miała zasilić mennicę i państwo. Na monecie umieszczono sentencję wyjaśniającą, że jej wartość wynika ze zbawienia ojczyzny, ważniejszego niż sam metal. Było to legalne fałszerstwo - zgodę na emisję wydał Sejm Rzeczpospolitej, a państwo próbowało w ten sposób szybko zdobyć potrzebną gotówkę.

Plan nie zadziałał. W latach 1663-1666 wybito około 6 milionów tymfów, co przyczyniło się do inflacji, gwałtownych zmian cen i pogorszenia sytuacji gospodarczej. Po rokoszu Lubomirskiego z lat 1665-1666 król Jan Kazimierz zobowiązał się zakończyć emisję monety.

„Dobry żart - tymfa wart” wyrósł z niechęci do reformy

Społeczna złość skupiła się przede wszystkim na Andrzeju Tymfie, choć decyzję o biciu monet podjęło państwo. To właśnie od jego nazwiska pochodzi pogardliwa nazwa tymfa oraz powiedzenie „dobry żart - tymfa wart”. Pomysłodawca, chcąc uniknąć procesu, uciekł z kraju.

Paradoks tej historii polega na tym, że moneta przetrwała znacznie dłużej niż jej twórca w kraju. Pozostawała w obiegu aż do 1765 roku, czyli przez ponad stulecie. 📜

Prezentowany egzemplarz wybito w 1664 roku. Ma 30,8 milimetra średnicy, 1,11 milimetra grubości i waży 6,46 grama. Zachował się w dobrym stanie, co jest istotne, bo tymfy wykonywano niedbale. Krążki mennicze często miały błędy, a blacha, z której je przygotowywano, bywała źle rozwalcowana.

Na awersie widać ukoronowany monogram królewski „ICR”, oznaczający Jana Kazimierza. Złośliwi przeciwnicy odczytywali go jednak jako łacińskie „początek nieszczęść królestwa”. Rewers zdobi czteropolowa tarcza z Orłem, Pogonią i Snopem Wazów. Umieszczono na nim także nominał XXX groszy oraz inicjały „A-T”, odnoszące się do Andrzeja Tymfa. 🔍

„Skarb utracony. Skarb odzyskany” pozwala przyjrzeć się monetarnemu skandalowi

Tymf nie jest samotnym eksponatem. Wystawa „Skarb utracony. Skarb odzyskany” prezentuje również pozostałe 127 monet należących do tak zwanego skarbu kunowskiego. Łącznie można zobaczyć 128 tymfów - świadectw epoki, w której próba ratowania finansów państwa doprowadziła do jeszcze większego zamieszania.

Ekspozycja czeka na zwiedzających w Pałacu Wielopolskich w Ostrowcu Świętokrzyskim od 21 czerwca do 18 października 2026 roku. To dobra okazja, by zobaczyć z bliska monetę, która łączy królewską politykę, mennicze niedbalstwo i powiedzenie obecne w języku do dziś.

na podstawie: Muzeum Historyczny - Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim.