Borownia - kopalnia krzemienia, która pod lasem kryje tysiącletnie warsztaty i szyby

Na skraju lasu w okolicach Ćmielowa stoi krajobraz, który wygląda jak porzucony po obrazach przemysłu - tylko że tu pracowano tysiące lat temu. Pole górnicze „Borownia” należące do Krzemionkowskiego Regionu Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego opiekuje się badaniami Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim i leży w samym sercu gmina Ćmielów - to miejsce warto zobaczyć z bliska.

• Borownia pokazuje, jak wygląda pradziejowy krajobraz poprzemysłowy - hałdy, zapadliska i szyby pod drzewami
• Archeolodzy odkrywają kolejne warstwy historii - od pierwszych znalezisk w wrzesień 1921 do badań georadarowych 2010-2013 i wykopalisk 2017
• Borownia łączy lokalne osady z daleką wymianą surowca - ślady kultury mierzanowickiej i osiedle przy zrobach

Borownia pokazuje, jak wygląda pradziejowy krajobraz poprzemysłowy - hałdy, zapadliska i szyby pod drzewami

Pole górnicze „Borownia” zajmuje około 2,1 ha i ciągnie się w pasie długości około 700 m oraz szerokości ok. 30 m - dwa segmenty wtopione w las i pola. Na powierzchni zachował się wyjątkowo czytelny układ hałd i zapadlisk poszybowych, które dla laika wyglądają jak naturalne pagórki, a dla archeologa są czytelną mapą dawnych eksploatacji. 🌳🪓
To tu wydobywano krzemień pasiasty w dwu ławicach - surowiec, z którego wyrabiano przede wszystkim siekiery i narzędzia górnicze, zwane grace, montowane w drewnianych oprawach.

Archeolodzy odkrywają kolejne warstwy historii - od pierwszych znalezisk w wrzesień 1921 do badań georadarowych 2010-2013 i wykopalisk 2017

Pierwsze badania i duże zbiory z terenu Borowni przeprowadzili badacze Stefan Krukowski i Jan Samsonowicz - w wrzesień 1921 udało się zebrać około 340 kg narzędzi i odpadków krzemiennych. Formalne uznanie pola za zabytek nastąpiło 23 sierpnia 1935 roku. Prace badawcze wracały tu wielokrotnie - od międzywojennych wykopalisk, przez badania w lata 80-te XX wieku, po georadarowe eksploracje prowadzone w 2010-2013 i wykopaliska zorganizowane wspólnie przez Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim i Instytut Archeologii UKSW w 2017. 🔎
Badania geofizyczne ujawniły pod powierzchnią system niszowo-galeriowych i filarowo-komorowych wyrobisk, a odsłonięte szyby i hałdy potwierdzają, że tu pracowano jak w prawdziwej kopalni - tylko że w epoce brązu i wcześniej.

Borownia łączy lokalne osady z daleką wymianą surowca - ślady kultury mierzanowickiej i osiedle przy zrobach

Daty radiowęglowe z Borowni mówią wyraźnie - eksploatacja trwała w okresie 2300-1600/1500 p.n.e., a głównymi użytkownikami byli przedstawiciele kultury mierzanowickiej. Znaleziono narzędzia charakterystyczne dla tej grupy - makrolityczny nóż tylcowy typu „Zele”, zaawansowane formy ostrzy siekiernych, małe siekierki bądź przecinaki z krzemienia, a także fragmenty warsztatów krzemieniarskich przy szybikach. To dowód, że Borownia nie była jedynie miejscem wydobycia - tu także powstawały półwyroby i gotowe narzędzia, które potem rozchodziły się po Wyżynie Sandomierskiej. 🪨🔧
Dodatkowo przy północno-zachodniej krawędzi pola zlokalizowano małą osadę określoną przez Krukowskiego jako „Osiedlisko przy zrobach” - miejsca takie łączyły wydobycie z życiem codziennym i handlem wzdłuż doliny Kamiennej.

Borownia to nie muzealna rekonstrukcja - to prawdziwy, zachowany krajobraz pradziejowego górnictwa, który można odczytać jak książkę: od hałd po narzędzia. Dla mieszkańca Ostrowca i okolic to zaproszenie do spaceru z mapą i wyobraźnią - wciąż pod naszymi stopami kryje się historia sprzed trzech i więcej tysięcy lat. 😊

Opracowanie źródłowe: dr Szymon Modzelewski oraz Artur Jedynak - Dział Archeologii MHA.

na podstawie: Muzeum Historyczny - Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim.